Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi Felsefe ve Siyasal-Hukuki Araştırmalar Enstitüsü

Her bir kanununa karşı yapılan hareketin arkasında insan ve onun kişiliği durmaktadır. İnsan ise her şeyden önce sosyal bir varlıktır. Onun kişiliğinin oluşması somut olarak sosyo-ekonomik ortamlarda ve sosyal ilişkilerin zemininde gerçekleşmektedir. Bu nedenle de sosyal-ictimai tehlike arz eden hareketin hangi kategoriye ait olmasına bakılmaksızın, bu suçu işleyenin – yani suçun subjesinin öğrenilmesi, suç işlemeye eğilimli kişinin ve karakterinin kriminolojik özelliklerinin detaylı incelenmesi önemli bilimsel bir husus olagelmiş ve bugün de önemini korumaya devam etmektedir.

Suçun subjesi, bilimsel literatürde iki yönde tetkik edilir: hukuki ve kriminolojik açılardan[1]. Aynı zamanda, bu sistemde sosyologları her şeyden önce kişinin çevresindeki mikro çevre, grup davranışları vs. hususlar da ilgilendirmektedir. Psikologlar suç işlemiş şahısların psikolojisini ve psikolojik profilindeki spesifik belirtileri, yani belirli kişiliğe has belirtileri araştırıyorlar; genetik uzmanları şahısların belirli davranışları ile onlara aktarılmış entelektüel ve psikolojik özellikler arasındaki bağlantıyı ve yakınlığı belirlemeye çalışıyorlar. Bu tamamıyla doğal ve önem arz eden bir husustur. Nitekim, modern kriminoloji bilimi de suçlu kişiliğin incelenmesi zamanı ilgili bilim dallarının ortaya koyduğu sonuç ve metotlara başvurmayı zorunlu kılmaktadır.[2]

Uyuşturucuya bağlı suç işleyen şahısların kriminolojik belirtilerini incelerken, bu şahısların sözkonusu ilgili suçlara başvurmaları olgusunu gözönünde bulundurmak gerekir. Örneğin, kaynaklar bu kategorileri genellikle şöyle sınıflandırırlar: Çok miktarda uyuşturucu maddeleri elde bulunduranlar; uyuşturucu maddelerin toptan satışını organize edenler; perakende satış yapanlar; uyuşturucu maddeleri kanunsuz taşımakla ve kaçakçılıkla iştigal edenler; uyuşturucu yerlerini organize edenler; uyuşturucuyu elde bulunduranlar ve uyuşturucu bağımlısı olanlar[3].

Uyuşturucu suçları, aynı zamanda uyuşturucu araçları ve psikotrop maddeler kaçakçılığı suçlarını işleyen şahısların kriminolojik karakteristiği bu şahısların sosyal-demografik, psikolojik-manevi, biofizyolojik belirtilerinin ve sosyal rollerinin belirlenmesini gerektirmektedir.

Sosyal-demografik belirtiler, suç işlemiş şahısların yaşı, cinsiyeti, milliyeti, eğitimi, mesleği, sosyal menşesi, aile durumu ve bulunduğu ortamı ihtiva etmektedir. Uyuşturuculara dair suçların Azerbaycan boyutuyla ilgili hazırlanan rapor ve istatistiklerden de belli oluyor ki, uyuşturucularla ilgili yasadışı eylemleri dolayısıyla 2003 yılında 1827, 2004 yılında ise 1807 kişi bu suçtan yargılanmışlardır. Suç işleyenler arasında kadın sayısı 2003 yılında 88, 2004 yılında ise 72 kişi olmuştur. 2003 yılında 7, 2004 yılında ise 8 gencin uyuşturucu suçlusu olduğu kanıtlanmıştır [4]. Aynı zamanda, uyuşturucu ve psikotrop maddeler kaçakçılığına dair suç işleyenlerin çoğunun cinsiyeti erkektir. Bununla birlikte, suç işleyen kadınların sayısının artması da dikkat çekmektedir. Örneğin, 1995 yılında yargılananların toplam sayısı 1992 yılı ile kıyaslamada 2.5 kat, kadınların sayı ise 4 kat artış göstermiştir. 2004 yılında uyuşturucu suçu işlemiş yabancı ülke vatandaşlarının sayısını 82 kişi teşkil etmiştir. Bu da 2003 yılı göstergelerine göre 1.74 kat artmıştır ki, böyle bir artım eğilimi de sosyal-demografik belirtiler bakımından dikkate değerdir. Hatırlatalım ki, burada rekor gösterge 1995 yılının payına düşmektedir: Aynı yıl 92 yabancıdan 182 kg uyuşturucu bulunarak el konulmuştur.

Psikolojik-manevi belirtilere, suç işleyen şahsın hayata bakışı, karakteri, manevi-iradi nitelikleri, psikolojisi dahil edilmektedir. Suç işlemiş şahısların kriminolojik karakteristiğinin biofizyolojik hususları suç kategorilerine tesir etmekle beraber, suçlunun kişiliğinin önemli belirtilerinin öğrenilmesine de yardım etmektedir.

Sosyal rollerden kasıt ise, suçlu şahsın belirli sosyal gruba mensup olması ve sosyal ilişkiler sistemindeki konumu ile belirlenmiş reel sosyal fonksiyonlarıdır. Sosyal roller, insanın sosyal statüsü ile onun hak ve yükümlülükleri ile ilgilidir. Sosyal statüye uygun olarak her bir insandan mutlak davranış ve hareketler beklenir. Şahıs verilen görev ve rolleri yerine getirmezse, onunla toplum arasında yahut şahısla onun çevresi arasında münakaşa meydana gelebilir[5]. Böylece, sosyal rollerin yerine getirilmemesi durumunda, kişilik ile toplum arasındaki mevcut sosyal ilişkilerin normal gelişiminin bozulması halleri gözlemleniyor.

Belirtilen istikametlerde suçlunun karakter çizgilerinin incelenmesi bilimsel-teorik ve pratik önem arz etmektedir. Aynı zamanda, suçun incelenmesi sürecinde uyuşturucu ve psikotrop maddelerin kaçakçılığı ile bağlantılı suçun sübjektif tarafının tam olarak tespit edilmesinin gerçeği bulma bakımından müstesna önemi vardır. Bu, suçu işleyenin kişilik özelliklerinin suçlu davranışın niteliğine, grup halinde suç işleyiş düzeyine, tekrarlamaya, suçun bölgesel yaygınlık kazanmasına, gizlilik seviyesine önemli derecede etki etmesiyle izah edilebilir. Suçlunun kişilik problemi, suç işleme nedenleri, onun önlenmesi yolları ve araçları problematiği ile sistemli şekilde ve de doğrudan bağlantılıdır[6]. Böylece, kaçakçılığa dair suçlar mercek altına alınırken, suçlunun şahsiyetinin, onun psikolojik özelliklerinin, sosyal ilişki ve fonksiyonlarının, aynı zamanda gerçekleştirdiği eylemin motif ve amacının öğrenilmesine dikkat edilmelidir. Çünkü istenilen suç fiilini doğuran durumların kökünde, suçlunun topluma karşı çelişkili ve aykırı bakışı belirleyici rol oynamaktadır. Bir bakıma, suçlu kişiliğinin kriminolojik belirtileri onun topluma zıt yönelişinin bir sonucudur diyebiliriz.

Bu probleme çözüm üretilmesi için ilk başta yaşına, ırkına, cinsine bakılmaksızın, uyuşturucu taşıyıcısının karakteri, psikolojisi, dünya görüşü, mesleği, toplum içerisindeki konumu hakkında bilgiler toplanmalıdır. Bütün bunların kısa zaman diliminde, örneğin gümrük arama zamanı veya transit bölümlerde yapılan çalışmayla hayata geçirilmesi hayli zordur. Ancak burada başlıca amaç ve görev, malların ve diğer eşyaların gümrük kontrollerinden gizli veya gümrük kontrolü dışında gerçekleştirilmesi zamanı kuşku uyandıran hareketlere ve şahıslara özellikle dikkat ederek, kaçakçılığa dair suç hareketlerinin karşısını zamanında almaktan ibaret olmalıdır.

Kuşku uyandıran operasyonlara, örneğin yükün gerçek değeri ile beyan edilmiş fiyatı arasındaki farkları, uydurma ve uygun olmayan unvana göndermeleri; gönderilen yükün gerçek ağırlığı ile beyannamede gösterilmiş ağırlığı arasında ortaya çıkan farkları; yükü gönderen şahsın veya kuruluşun şüpheli ve hayali efektleri; belirtilen güzergâh için inandırıcı olmayan yükün taşınmasını; nakliye maliyetine uygun olmayan ucuz yüklerin taşınmasını göstermek mümkündür.

Suçlu olduğundan kuşku duyulan kişinin başvurduğu cinayeti bilinçli şekilde işleyip işlemediği ise onunla sorgu sırasında, bu veya diğer uyuşturucu maddenin satış fiyatı hakkında sorarak, aynı şekilde uyuşturucunun hacmi, ambalaj şekli, suçlandırılan şahsın uyuşturucu kullanımına müptela olup olmadığını araştırıp tespit ederek, diğer gösterge ve delilleri ortaya koyarak aydınlatmak mümkündür. Eğer suçlandırılan şahsın suçu bilinçli şekilde işlediği ispatlanırsa, o zaman suçlu şahsın uyuşturucu eylemine bilinçli olarak katıldığı, yani bu suçun subjektif tarafı da belirlenmiş oluyor.

Kişinin bireysel özellikleri onunla sorgunun üslubu üzerinde etkiler bırakır. Bu zaman kişinin duygusal-iradi ve entelektüel niteliklerinin ve davranışlarının spesifikasyonu önemli faktör olarak ortaya çıkar. Sorguyu yürüten, sorgulanan insanın konuşmasını, tepkilerini, mimiklerini, jestlerini, duygusal görünüşlerini ve analiz-değerlendirme mantığını gözlemlemekle onun hakkında maksimum bilgiyi elde edebilir.

Suçun esasının hukuk istikametinde öğrenilmesi de, nitekim ilk olarak işlenen eylemin failinin belirlenmesini, yaş sınırını, ruhsal-akli durumunu (bilinçli olup olmadığını) araştırmayı amaçlar. Bir diğer ifadeyle, kriminal eylemin suç-hukuk anlamında subjesi gerçek (fiziki) kişiler, hem de kanunda belirlenmiş yaş sınırını aşmış bilinçli şahıslar olmalıdır[7]. Yürürlükte olan ceza kanunu sosyal tehlike içeren eylemi işleyen şahsın suç kapsamına alınması için minimum yaş sınırını belirliyor. Azerbaycan Cumhuriyeti Ceza Hukukuna (Cinayet Prosesual Mecellesine) bakıldığında, 10. maddeden kaçakçılık suçunu işleyen vatandaşın 16 yaşını tamamlamış olması gerektiği sonucuna varıyoruz. Yaşı 16’dan az olan şahsın kaçakçılığa tahrik edilmesi durumunda, bu eylemi tahrik ve teşvik eden kişi cinayeti icra eden olarak değerlendirmeye alınmaktadır. Bellidir ki, birçok durumlarda kaçakçılıkta az yaşlı, rüştünü daha ispatlamamış gençler kullanılmaktadır. Nitekim, gümrük kontrolünden gizlice geçirilmeye çalışılan mallar çoğu zaman bu yaş grubundaki şahısların kıyafet veya vücudunda gizlenmiş olarak bulunmaktadır.

Herhangi şahıs tarafından işlenen suç artık onun şahsiyetini karakterize eder. Çünkü suç, kişinin temel özellik ve niteliklerini az veya çok yansıtır. Bu sebepten, suçun subjektif tarafının, suçu işleyenin isabetli biçimde belirlenmesi, şahsın faaliyetinin tüm boyutlarıyla ve tam olarak değerlendirilmesi bakımından zaruridir. Suçun dış boyutu niteliğindeki objektif taraftan farklı olarak, subjektif taraf suçun iç niteliğini gösterir. Failin işlediği suça karşı psikolojik yaklaşımını ifade eder[8].

Fakat unutmamalıdır ki, herhangi bir suçun kişisel tarafı suçlu şahsın sosyal tehlike içeren bir fiile psikolojik yaklaşımıdır ve F.Y. Samandarov’un da belirttiği gibi, “suçluluk, güdü ve amaç, aynı zamanda duygusal-hissi durum cinayetin subjektif tarafını oluşturan elementlerdir”[9]. Suç, herhangi bir cinayetin subjektif tarafının zorunlu unsuru, motif ve amaç ise onun hiçbir cinayet içeriğinin subjektif tarafına ait olmayan bilinçli (fakultatif) belirtisidir. Demek ki, soruşturma aşamasında kaçakçılık suçunun subjektif ciheti itibariyle incelenmesinde yanlışlığa yol vermemek için niyetin niteliği dikkatle araştırılmalıdır. Başka ifadeyle, kaçakçılık hareketine yol veren kişinin bilincindeki inikası (insanın suç bilinci) ve onun mahiyeti – bu eylemi gerçekleştirmeyi sağlayan ve şahsın başvurduğu kanun dışı yöntemlerin kişinin bilincindeki manzarası aydınlatılmalıdır. Suçun işlenene kadar veya işlendiği sırada suçlunun bilincinde kendi eylemi hakkında oluşan kanaat şekli bütün bir biçimde araştırılmalı, işlenen kaçakçılık faaliyetinde kasıt içeriği Ceza Hukukunun 206. maddesi ile mukayese edilmelidir. Eğer işlenen fiilin mevcut subjektif niteliği ile 206. maddenin belirlediği kasıt belirtisi uyuşuyorsa, diğer şartlar da aykırılık oluşturmadığı taktirde mevcut eylemin kaçakçılık suçu içerdiğine dair karar çıkartılmalıdır.

Kaçakçı kişiliğinin belirlenmesi soruşturma sürecinin bütün aşamalarında planlı şekilde hayata geçirilmektedir. Kaçakçılık tespit edilip ortaya çıkartılırken bütün durumlarda (onun tutuklanıp tutuklanmadığına bakılmaksızın) şüpheli şahsın kimliği hakkında bilgi toplanmasına başlanıyor ve bunun için savcı aşağıdaki tipik önlemleri hayata geçiriyor:

1. Tutuklanmış şahsın ibraz ettiği ya da arama zamanı veya başka yollarla elde edilmiş kimlik bilgi ve belgeleri öğrenilir; 2. Kimliği kesinleştirilen sorgulamaya alınır; 3. Kimliği belirlenmiş şahsın akrabaları, komşuları ve tanıdıkları sorgulanır; 4. Kimliği belirlenmiş şahsın güvenlik birimlerinde, adli-tıp veya mahkeme-psikiyatri enstitülerinde yada uyuşturucu dispanserinde kayıtlı olup olmaması araştırılır; 5. Önceleri mahkûm edilmiş veya ceza çekmiş şahsın arşivdeki dosyası taleple elde edilir ve incelenir; 6. Kişinin yaşadığı yerde, iş yerinde araştırma ve inceleme başlatılır; 7. Mahkeme psikiyatri, mahkeme tıp, mahkeme psikoloji, daktiloskopi ve diğer ekspertizler tayin edilir; 8. Şahsın hizmet referansları, tasdiknameler ve diğer belgeler çalıştığı yerden veya eğitim aldığı kurumdan talep edilir; 9. Tahkikatı yürütülen cinayetin araştırılması sürecini yürüten birim ve görevlilere yapılacaklarla ilgili talimatlar verilir.[10]

Uyuşturucu maddelerin kaçakçılığına dair suçlar genellikle organize gruplar tarafından işlenen faaliyetler olarak kategorize edilirler. Bu gruplarda, bir veya birkaç suçun işlenmesi için önceden bir araya gelmiş iki veya daha çok şahıstan ibaret grup iştirak eder. Organize grup kendi istikrarı, organizatörün (liderin) ve ortak eylem için önceden hazırlanmış planın olması, eylemin gerçekleştirilmesine hazırlık ve cinayet niyetinin hayata geçirilmesi zamanı grup üyeleri arasında görev bölüşümü ile karakterize edilebilir. Bu grubun istikrarı sadece uzun süreli mevcudiyetlerinde, grup üyelerinin defalarca cinayet işlemelerinde değil, onların maddi-teknik bakımdan temin edilmesinde, (silah elde etmek, maddi destek oluşturmak, ulaştırma imkanlarına sahip olmak vs.) hatta bir cinayetin işlenmesi için uzun süre hazırlık içerisinde olmalarında ve diğer benzeri durumlarda kendini gösteriyor. Bu nedenledir ki, uyuşturucu ve psikotrop maddeler kaçakçılığında şüpheli bilinen şahsın prosedür kurallarına uygun şartlarda tutulması için inceleme - operasyon grubuna deneyimli, iyi eğitilmiş polis memurlarının alınması; tutuklama operasyonlarının kalabalık olmayan veya açık olan, suçlu şahsın beklemediği yerlerde gerçekleştirilmesi; operasyonun mümkün olduğunca video ve fotolara alınması; tutuklanmış şahsın üzerinde, eşyalarında kullandığı iletişim aracında gecikmeden aramalar gerçekleştirilmesi tavsiye edilir.[11] Yalnız bu durumda şüpheli şahsın etkisizleştirilmesinin, onun yalnız karşı koymasının değil, hem de kanıtları yok etmesinin engellenmesinin önüne geçilebilir.

Şüpheli şahsın tutuklaması için aşağıdaki hususlar tavsiye edilebilir:

- Şüpheli şahsı suçüstü yakalamak (uyuşturucu veya psikotrop maddeleri aracın bagaj kısmına yerleştirirken, onları saklama yerinden götürürken vs.);

- Tutuklanan şahsın uyuşturucu veya psikotrop maddeleri gizlice atmasını (onları kendinden uzaklaştırmasını) engellemek;

- Maddelerin tutuklanmış şahsın neresinde veya aracın neresinde bulunduğunu kayıt altına almak;

- Tutuklu şahsın uyuşturucuları ve başka eşyaları gizlice atabileceği çevre alanı (çöp kutuları, su kuyuları, kanalizasyon delikleri vs.) dikkatten geçirmek;

- Beklenmedik durumlardan istifade etmek için yakalama operasyonunun zamanını ve yerini suçu işleyen grubun kontakları, üyeleri arasında yapılan işbölümü vs. hakkında önceden bilgi, istihbarat toplamak;

- Şüpheli şahsın yakalanmasını diğer suç ortaklarından gizli tutmak.

Uyuşturucu maddelerin bazen kürecikler haline getirilmiş şekilde “kurye”lerin midelerinde taşınması ile ilgili hususlar, bu gibi durumların aydınlatılması için onların şahsi muayenelerini zorunlu kılıyor. Aynı zamanda, üzerindeki ve yanındaki eşyalarda yakalanmış uyuşturucuları başkaları için taşımadığı, yalnız kendisi için taşıdığının iddia edilmesi durumunun yaygınlık kazandığını da hesaba katmalıyız. Bu durumda da şüpheli şahsın tıbbi muayeneden geçirilmesi ve onun gerçekten uyuşturucu kullanıp kullanmadığının kesinleştirilmesi gerekir. Azerbaycan Cumhuriyeti Ceza Kanunu’nun 238. maddesinin 1. bendinde gösterildiği gibi, şüpheli, zarar çekmiş ve ya tanığın vücudunda cinayet izlerini veya özel belirtileri ortaya çıkarmak amacıyla mahkeme-tıp ekspertizlerinin yapılması taleplerine uygun olarak onların kişisel muayenesi yapılabilir.

İlkin soruşturmanın gidişatında yakalanmış veya meçhul kalmış kişilerin kimliğini belirlemek için bazı araştırma faaliyetleri uygulanır ki, bu da o şahsı (yada şahısları) her boyutuyla incelemeye, onun (onların) cinayette ne derecede rol oynadığını kesinleştirmeye hizmet eder. Suçlunun kişiliğinin kriminalistik incelenmesi iki spesifik yönde yapılır. Birincisi, işlenmiş eylemin tipine, yerine ve zamanına, suçlunun suç mahallinde bıraktığı izlere uygun olarak bu eylemin nitelik ve türü, tanık ifadeleri ve başka kaynaklara dayanılarak cinayetin meçhul failinin kimliği hakkında bilgilerin toplanmasını amaçlıyor. Onun gözaltına alınmasının kesin yön ve metotlarının belirlenmesini daha kesin belirlemeye yardımcı olmaktadır. Burada esas itibariyle, suçlunun aralarında olma ihtimaline karşın bir grup kişinin genel belirtileri hakkında kanaat oluşturuluyor. Nadir durumlarda ise somut bir şahsın bir sıra özellikleri hakkında bilgi elde edilir.[12] Aynı zamanda suç işlemiş meçhul şahsın karakteristik özellikleri (karakteri, kişiliğinin psikolojik yapısı vs.), bilgi ve alışkanlıkları, adet ettiği davranışları vs. hakkında bilgiler suç sırasında bırakılan izlere esasen belirleniyor ve “kimliği belirlenen suçluların sicilinden, önceden benzer yöntemlerle suç işlemiş şahısların sicilinden kontrol etme yoluyla kimliği belli olmayan suçluların ortaya çıkartılmasına yardımcı oluyor.[13] İkincisi ise, tutuklanmış şahsın kişiliğinin kriminalistik açıdan değerlendirilmesi uygulanıyor. Bu amaçla, uyuşturucu maddelerin kanunsuz taşınmasını icra etmiş şahsın yaşam tarzı, çeşitli değerlere karşı tutumu, hukuk bilincindeki bozukluk, topluma karşı çelişkili bakışları hakkında vs. bilgi toplanıyor, suç işlenmesinden önce ve suç esnasında onun karakterindeki hangi özelliklerin, ilişki ve hareketlerindeki hangi belirtilerin onunla ilişki kurulmasında etkili olduğu kesinleştiriliyor ki, soruşturma sırasında daha güvenli itiraflar alına bilsin.[14]

Şüpheli şahsın kişiliğinin öğrenilmesinin sonuçları cinayetin araştırılması sürecinde kayıt altına alınmalıdır. Bu zaman sonuçların kanıt olarak ve ya aramaları yönlendiren deliller olarak önem arz etmesi mümkün olabiliyor. İlk durumda, mahkeme kararında tespit olunacağı esas tutuluyor ve sonuçlar (sorgulama, muayene ve arama protokolleri) Azerbaycan Cumhuriyeti Ceza Kanununun 139. maddesine (Suçu ispat etmeli olan durumlar) uygun olarak kaydediliyor. İkinci durumda ise, yalnız arama operasyonlarını yönlendiren sonuçlar diğer belgelerde yansımasını buluyor.